To Ιnitiator είναι ένα διεθνές πρόγραμμα φιλοξενίας καλλιτεχνών γύρω από την εικαστική εγκατάσταση που δίνει την ευκαιρία σε ανερχόμενους καλλιτέχνες, απόφοιτους σχολών Καλών Τεχνών, από την Ελλάδα και το εξωτερικό, να συλλάβουν ένα έργο και να πειραματιστούν σε εγκαταστάσεις μικρής κλίμακας, με την καθοδήγηση έμπειρων καλλιτεχνών και επιμελητών. Πρόκειται για ένα νέο θεσμό που εισάγει η Ελευσίνα 2021 Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης και ο οποίος θα συνεχιστεί και τα επόμενα χρόνια.
Οικοδομώντας πάνω στην παράδοση της δημιουργίας εικαστικών εγκαταστάσεων στο χώρο του Παλαιού Ελαιουργείου, η Ελευσίνα 2021 στοχεύει να μετατρέψει όλη την πόλη σε ένα ανοιχτό εργαστήριο στη διάθεση των καλλιτεχνών όπου η συνάντηση με το έργο ενσωματώνεται στην καθημερινότητα των κατοίκων. Συγκεκριμένα, το πρόγραμμα έχει εκπαιδευτικό χαρακτήρα και παίρνει τη μορφή επιτόπιας άσκησης, δίνοντας μεγάλη σημασία στη διαδικασία παραγωγής των έργων ως μια σειρά σχέσεων ανάμεσα στην πόλη, τους κατοίκους και τους καλλιτέχνες. Η τέχνη είναι συνάντηση. Παράλληλα, η Ελευσίνα 2021 εστιάζει στην ενίσχυση των καλλιτεχνών στα πρώτα τους επαγγελματικά βήματα, παρέχοντάς το χώρο και το χρόνο για να επεξεργαστούν την ιδέα τους, καθώς και τεχνογνωσία και οικονομικούς πόρους για να την υλοποιήσουν.
Με βάση τη δομή μιας αρχαίας τελετουργίας, αυτή των Ελευσίνιων Μυστηρίων επιχειρούμε να δημιουργήσουμε νέα τελετουργικά, σύγχρονες μυήσεις σε σύγχρονα μυστικά. Η δομή είναι τριαδική: οι επιμελητές είναι οι μύστες, που κατέχουν την ικανότητα να ερμηνεύσουν τους ιδιαίτερους κώδικες της εγκατάστασης, οι καλλιτέχνες είναι οι μυούμενοι για πρώτη φορά, και η εποπτεία είναι οι συνεργάτες, που βρίσκονται στον ύψιστο βαθμό μύησης και κατέχουν βαθιά γνώση της Ελευσίνας. Η μύηση στην εικαστική εγκατάσταση πραγματοποιείται με διεθνείς συνεργασίες, που για τη φετινή έκδοση είναι το κέντρο σύγχρονης τέχνης 40mcube, στη Ρεν, και συγκεκριμένα η επιμελήτρια Anne Langlois και το καλλιτεχνικό εργαστήριο Mosquito Coast Factory στη Νάντη με την παρουσία του ιδρυτή του και καλλιτέχνη Benoît-Marie Moriceau. Επίσης, με την «εποπτεία» του Γιώργου Σκιάνη, ιδρυτή και επί σειρά ετών υπεύθυνου των εικαστικών εγκαταστάσεων στο Ελαιουργείο, της Καλλιόπης Παπαγγελή, επί σειρά ετών υπεύθυνης του αρχαιολογικού χώρου και του Αρχαιολογικού Μουσείου της Ελευσίνας καθώς και του συλλέκτη Κώστα Λυκίδη. Τέλος, σε συνεργασία με την καλλιτεχνική ομάδα της Ελευσίνας 2021 και ειδικότερα, την Καλλιτεχνική Διευθύντρια Κέλλυ Διαπούλη και τη Διευθύντρια Σύγχρονης Τέχνης Ελένη Ρήγα, η οποία έχει την ευθύνη του σχεδιασμού και συντονισμού του προγράμματος. Tο πρόγραμμα ξεκίνησε πιλοτικά στις 8 Οκτωβρίου 2018 με ένα ταχύρυθμο εργαστήριο διάρκειας μιας εβδομάδας, μια περίοδο επιτόπιας έρευνας και παραγωγής έργων και ολοκληρώνεται με μια έκθεση σε διάφορα σημεία της πόλης.
Ελευσίνα 2021 Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης
Η ιστορία της Ελευσίνας βασίζεται σε ένα μεγάλο μυστικό, αυτό των Μυστηρίων. Τα αρχαία ερείπια, που βρίσκονται στο κέντρο της πόλης, συνεχίζουν να μαρτυρούν αυτό το αποσπασματικό παρελθόν, το οποίο, με το πέρασμα του χρόνου, συνεχίζει να ενισχύει την απόκρυφη διάσταση που συμβάλλει στην εικόνα της πόλης. Πολλοί ήρθαν από πολύ μακριά για να μυηθούν στα μυστήρια αλλά ακόμα περισσότεροι ήρθαν για να εργαστούν ή για να βρουν ένα μέρος να ζήσουν. Η βιομηχανική πυκνότητα είναι μέρος ενός κεφαλαίου του οποίου τα ερείπια σίγουρα μαρτυρούν μία αναπόφευκτη μετάβαση. Ο Γάλλος ανθρωπολόγος Claude Lévi-Strauss είχε πει ότι «η εγγενής αξία που αποδίδεται στο μύθο προέρχεται από το γεγονός ότι τα ίδια τα γεγονότα που συνέβησαν κατά τη διάρκεια μιας χρονικής περιόδου αποτελούν επίσης μία μόνιμη δομή. Ο μύθος αναφέρεται ταυτόχρονα στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον». Τα πολλά διαφορετικά πρόσωπα της πόλης φαίνεται να επιτρέπουν τη συνύπαρξη αλληλεπικαλυπτόμενων στρωμάτων από ιστορίες, οι οποίες συνυπάρχουν μέσα σε μία μικρή γεωγραφική περιοχή.
Αν στο περίφημο βιβλίο επιστημονικής φαντασίας Ubik του Philip K. Dick, η σχιζοφρένεια της πραγματικότητας ακούγεται σαν μία ανθεκτικότητα στον καπιταλισμό, αυτό είναι επειδή τα αντικείμενα –ή οι χώροι της καθημερινότητας– περνούν ανεπαίσθητα από τη μία στιγμή στην άλλη, καθιστώντας τα έτσι ξεπερασμένα, ακόμα και πριν αρχίσουν να υπάρχουν. Οι καλλιτέχνες του προγράμματος Initiator, οι οποίοι ταξίδεψαν στην Ελευσίνα από διάφορες χώρες της Ευρώπης, πέρασαν έναν μήνα εκεί, παρατηρώντας την πόλη, συναντώντας τους κατοίκους, προκειμένου να συλλάβουν έργα που να «απαντούν» στην πολυπλοκότητα ενός δεδομένου πλαισίου. Το ζήτημα της οπτικής γωνίας είναι κεντρικής σημασίας για τη σύλληψη των έργων τους, είτε πρόκειται για μία προσωπική οπτική γωνία –μία σειρά ιδεών, μία αμερόληπτη άποψη, μία ιδεολογική θέση– είτε από μία φυσική άποψη, προνομιακή, περιορισμένη ή διευρυμένη στο αστικό τοπίο.
Σήμερα, μας προσφέρουν οράματα και ιστορίες που εφευρέθηκαν από και για την πόλη, εστιάζοντας σε μία ή περισσότερες πτυχές της ιστορίας της. Τα έργα που προέκυψαν στο τέλος του προγράμματος φιλοξενίας παίρνουν πολύ διαφορετικές μορφές, αλλά έχουν αυτό το κοινό· να επενδύουν την πόλη με ένα ιδιαίτερο βλέμμα, σα μία υπογραμμισμένη πρόταση σε ένα βιβλίο, σα να βιώνουμε απροσδόκητα μία σειρά από παραμορφωτικούς καθρέφτες. Οι αντικατοπτρισμοί, αντί να δείχνουν πιστές εικόνες, μας επιτρέπουν να έχουμε πρόσβαση σε διαφορετικά επίπεδα της πραγματικότητας, μέσα από ασυνήθιστα και παραμορφωμένα κάδρα.